Buzludzha: het verlaten ruimteschip van het Bulgaarse communisme

Moniek Bos-Bouwman

We reden de berg op. Haarspeldbochten. Steeds hoger. En dan, opeens, tussen de wolken door: een silhouet. Een enorme ronde schijf op een bergkam, met een toren ernaast. Het zag eruit als iets wat daar niet thuishoorde. Een ruimteschip dat geland was en nooit meer vertrokken.

Dit is Buzludzha.

’s Avonds vertelden we erover aan de jongens. En het bleek dat zij precies wisten waar we het over hadden. Ze stuurden ons de link naar een YouTube-filmpje. We keken samen, en ik was achteraf blij dat we dat filmpje pas daarna zagen. Want Maarten had graag naar binnen gewild. En na het zien van die beelden begreep ik waarom, maar ik begreep ook waarom het een heel slecht idee zou zijn geweest.

Bekijk het filmpje hier:

Wat is Buzludzha?

Het Buzludzha-monument staat op de top van de gelijknamige berg in het Balkangebergte van Bulgarije, op zo’n 1.400 meter hoogte. Het werd gebouwd tussen 1974 en 1981 en was bedoeld als eerbetoon aan de oprichting van de Bulgaarse socialistische beweging, ontworpen door architect Georgi Stoilov.

De circulaire hal had ruimte voor 400 mensen en was van vloer tot plafond bedekt met mozaïeken die de geschiedenis van de Bulgaarse communistische partij uitbeeldden. Het gebouw bestaat uit 70.000 ton beton, 3.000 ton gewapend staal en 40 ton glas.

De bouw was een gigantisch karwei. Er werd zelfs dynamiet gebruikt: de berg was oorspronkelijk 1.441 meter hoog, maar er werden 9 meter afgeknald om een vlak plateau te creëren voor het bouwwerk.

In de grote ronde hal vonden congressen plaats waar de partijkaders voor zichzelf applaudisseerden, omringd door enorme afbeeldingen van Marx, Lenin en de helden van het Bulgaarse communisme. Hoog in de toren hing een vijfpuntige rode ster, op zonnige dagen van ver zichtbaar.

In 1989, na zeven jaar bouw en acht jaar open zijn, werd het gebouw alweer overbodig. Bulgarije heropende de grenzen voor andere culturen en het kapitalisme.

Wat er daarna gebeurde

De bewakers werden naar huis gestuurd, de poorten geopend, het hek was van de dam. Alles van waarde werd gestolen, wat niet van waarde was werd vernield. Het massief koperen dak verdween deel voor deel, de enorme sterren in de toren werden kapotgeschoten waarna men erachter kwam dat de scherven geen robijnen waren maar van waardeloos synthetisch robijnglas. Ook veel letters van de socialistische spreuken aan weerszijden van de entree werden verwijderd of vernield.

Het monument bevatte 937 vierkante meter aan mozaïeken, waarvan al een derde verloren is gegaan. De koepel is gedeeltelijk ingestort en de mozaïeken liggen bloot aan regen, wind en sneeuw.

Wat overblijft is een gebouw dat de elementen trotseert, maar ternauwernood. Van buiten nog altijd indrukwekkend, bijna absurd in zijn omvang. Van binnen, zo laat het filmpje zien, een mix van vervallen grootsheid en echte gevaren.

Naar binnen: verleidelijk, maar echt niet verstandig

Het monument is in een onstabiele staat en de toegang is officieel verboden. Het is goed afgeschermd: je kunt er niet zomaar in. Maar mensen gaan er toch in. Buzludzha trekt naar schatting 50.000 urban explorers en fotografen per jaar.

Maarten had er wel oren naar. Het filmpje dat de jongens ons stuurden toont wat je dan binnenin aantreft: afbrokkelend beton, instortende vloerdelen, gapende gaten, natte structuren. Het is begrijpelijk dat mensen de aantrekkingskracht voelen. Binnengaan is ook echt stoer. Maar het risico is reëel. Vloerdelen die het begeven, plafondstukken die naar beneden vallen, geen enkele veiligheidsinfrastructuur meer aanwezig.

We hebben het niet gedaan. We stonden ervoor, keken omhoog, liepen eromheen en reden weer naar beneden. Dat voelde goed. En na het zien van het filmpje voelde het nog beter.

Wat je wél kunt zien

Van buiten is Buzludzha al genoeg om lang naar te staan kijken. De omvang komt pas echt tot je als je ernaast staat. De reliëfs bij de ingang, de toren, de schaal van het geheel: het is bijna niet te bevatten dat dit midden in de Bulgaarse bergen staat.

De weg ernaartoe is al een ervaring. Haarspeldbochten omhoog, uitzichten die groter worden naarmate je stijgt, en dan dat moment waarop het gebouw voor het eerst opduikt. Op de top waait het hard en is het koud, ook in de zomer. Neem een jas mee.

Wij zagen op de terugweg langs de weg ook nog ons tweede hert van de reis. Dat hoort er dan kennelijk bij.

Wat er nu mee moet gebeuren

Daar zijn de meningen over verdeeld. Burgemeester van Kazanlak wil 3,5 miljoen euro uit het herstelplan van de EU investeren in de restauratie van het gebouw en de transformatie ervan tot een toeristische attractie. In 2020 begon een internationaal restauratieteam met het behoud van de mozaïeken. Er is inmiddels een overkapping geplaatst over de binnenste ring om ze te beschermen, en het plan is om ook de buitenste ring te overdekken.

Maar de politieke gevoeligheid maakt het ingewikkeld. Geld besteden aan een communistisch monument roept weerstand op, ook binnen Bulgarije. Toch vinden internationale erfgoedorganisaties dat Buzludzha bewaard moet worden — niet als verheerlijking van het communisme, maar als onderdeel van de Europese architectuurgeschiedenis.

Voor de Britse architect Graham Bell is Buzludzha “een ongelooflijk gebouw, ongelooflijk indrukwekkend en ongelooflijk treurig in de manier waarop het vervalt.”

Dat is precies hoe het voelt als je ervoor staat. Indrukwekkend en treurig tegelijk. Dat maakt het bijzonder.

Praktisch

Buzludzha ligt op zo’n 9 km van de Shipkaberg, in de buurt van Kazanlak. Met de auto rijd je helemaal tot aan de top. Parkeren voor de ingang. Er zijn geen toegangskosten: het gebouw is niet officieel open. De weg is deels smal maar goed begaanbaar voor een gewone auto.

Combineer het met de Shipkakerk en het Shipkamonument vlakbij, en het bezoek aan de Rozenvallei en Kazanlak. Dat maakt er een volle dag van.

Lees ook mijn andere blogs over Bulgarije:

Dit soort reizen denk ik ook voor jou uit. Op maat, niet uit een boekje. 06-20851033.